‘આનંદ મઠ’ના રંગમંચ પર ગુંજ્યો રાષ્ટ્રભક્તિનો નાદ!

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રાષ્ટ્રીય નાટ્ય વિદ્યાલયની ભવ્ય નાટ્યપ્રસ્તુતિને બિરદાવી; 300 કલાકારોના અભિનય, સંગીત અને કલાના સંગમથી જીવંત બની અમર સાહિત્યકૃતિ

કેવડિયા, 30 ઑક્ટોબર 2026 :

ઇતિહાસ જ્યારે સાહિત્યનાં પાનાંમાંથી બહાર આવી રંગમંચ પર સાકાર થાય, ત્યારે તે માત્ર નાટ્યપ્રસ્તુતિ બની રહેતું નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રની ચેતના અને સાંસ્કૃતિક વારસાનું જીવંત પ્રતિબિંબ બની જાય છે. રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસના પાવન અવસરે કેવડિયામાં સ્ટેચ્યુ ઑફ યુનિટી નજીકના ખુલ્લા રંગમંચ પર કંઈક આવો જ અદ્ભુત નજારો સર્જાયો, જ્યારે રાષ્ટ્રીય નાટ્ય વિદ્યાલયની રેપર્ટરી કંપનીએ બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની અમર સાહિત્યકૃતિ ‘આનંદ મઠ’ને ભવ્ય નાટ્યસ્વરૂપે રજૂ કરી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ વિશેષ પ્રસ્તુતિ નિહાળી તેની પ્રશંસા કરી હતી. દેશભક્તિ, ત્યાગ, શૌર્ય અને માતૃભૂમિ પ્રત્યેની અતૂટ નિષ્ઠાની ભાવનાથી ઓતપ્રોત આ નાટક ભારતીય ઇતિહાસ અને સાંસ્કૃતિક ગૌરવને ઉજાગર કરતી એક યાદગાર રંગયાત્રા બની રહ્યું.

 સાહિત્યની અમર કૃતિને રંગમંચ પર નવજીવન

ભારતીય સાહિત્યના ઇતિહાસમાં બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની નવલકથા ‘આનંદ મઠ’નું સ્થાન વિશિષ્ટ છે. વર્ષ 1882માં પ્રકાશિત થયેલી આ કૃતિ 18મી સદીના સંન્યાસી વિદ્રોહની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત છે. માતૃભૂમિની રક્ષા માટે સંઘર્ષ કરતા સંન્યાસીઓની ગાથા દ્વારા આ નવલકથા રાષ્ટ્રપ્રેમ, સાહસ, સમર્પણ અને બલિદાનની ભાવનાઓને પ્રભાવશાળી રીતે રજૂ કરે છે.

આવી કાલજયી કૃતિને રંગમંચ પર સાકાર કરવી એ માત્ર સર્જનાત્મક પડકાર નથી, પરંતુ તેના મૂળ ભાવ અને ઐતિહાસિક ગૌરવને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવાની મહત્ત્વપૂર્ણ જવાબદારી પણ છે. રાષ્ટ્રીય નાટ્ય વિદ્યાલયની ટીમે આ પડકારને સ્વીકારીને સાહિત્ય, સંગીત, અભિનય અને દૃશ્યકલાનો સુંદર સમન્વય સાધ્યો હતો.

નાટકનું રૂપાંતરણ આસિફ અલી હૈદરે કર્યું છે, જ્યારે તેનું નાટ્ય રૂપાંકન, સંગીત, પરિકલ્પના અને દિગ્દર્શન રાષ્ટ્રીય નાટ્ય વિદ્યાલયના નિયામક ચિત્તરંજન ત્રિપાઠીએ સંભાળ્યું છે.

300 કલાકારોના સામૂહિક પ્રયાસથી સર્જાઈ ભવ્યતા

‘આનંદ મઠ’ની આ વિશેષ પ્રસ્તુતિમાં આશરે 300 કલાકારો અને વિવિધ કલા ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતોએ ભાગ લીધો હતો. અભિનેતાઓથી લઈને લલિત કળાના કલાકારો, ડિઝાઇનર્સ, કારીગરો અને લોકકલાકારો સુધીના સર્જકોના સામૂહિક યોગદાનથી નાટકને ભવ્ય અને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થયું હતું.

વિશાળ મંચસજ્જા, સશક્ત અભિનય, ભાવસભર સંગીત અને લયબદ્ધ હલનચલન દ્વારા નાટકના પ્રસંગોને જીવંત બનાવવામાં આવ્યા હતા. ઐતિહાસિક સંઘર્ષની ગંભીરતા, પાત્રોની આંતરિક લાગણીઓ અને રાષ્ટ્રપ્રેમની પ્રબળ અભિવ્યક્તિએ આ પ્રસ્તુતિને વિશિષ્ટ બનાવવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

નાટકની દૃશ્ય પરિકલ્પના રાષ્ટ્રીય નાટ્ય વિદ્યાલયની રેપર્ટરીના વડા રાજેશ સિંહે તૈયાર કરી હતી, જ્યારે પ્રકાશ પરિકલ્પનાની જવાબદારી જ્ઞાનદેવ સિંહે સંભાળી હતી. મંચ પર ઉપયોગમાં લેવાતી વિવિધ વસ્તુઓ અને સામગ્રીની ડિઝાઇન અરુણ કુમાર મલ્લિકે તૈયાર કરી હતી.

શૌર્ય અને યુદ્ધનાં દૃશ્યોમાં કલાત્મક કૌશલ્યનો પરિચય

‘આનંદ મઠ’ની નાટ્યપ્રસ્તુતિમાં યુદ્ધ અને સંઘર્ષના પ્રસંગોને અસરકારક રીતે રજૂ કરવા માટે વિશેષ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના જાણીતા એક્શન ડિરેક્ટર અબ્દુલ રશીદ મહેતાએ નાટકનાં યુદ્ધ અને એક્શન દૃશ્યોનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું.

પ્રસિદ્ધ છઉ નૃત્યગુરુ અને પદ્મશ્રીથી સન્માનિત શશાધર આચાર્યએ નાટકની નૃત્યરચના તૈયાર કરી હતી. પરંપરાગત નૃત્યશૈલી, નાટ્યાત્મક હલનચલન અને યુદ્ધનાં દૃશ્યોના સંયોજનથી પ્રસ્તુતિને વિશેષ આકર્ષણ પ્રાપ્ત થયું હતું.

સંગીત પ્રોગ્રામિંગ અને બેકગ્રાઉન્ડ સ્કોરની જવાબદારી સંતોષ સિંહે સંભાળી હતી, જ્યારે રાઘવેન્દ્ર તિવારીએ સહ-દિગ્દર્શક તરીકે યોગદાન આપ્યું હતું. આ તમામ કલાકારો અને નિષ્ણાતોના સંકલિત પ્રયાસોથી ‘આનંદ મઠ’ માત્ર એક નાટક નહીં, પરંતુ વિવિધ કલાઓના સુમેળનું પ્રતીક બની રહ્યું.

‘વંદે માતરમ્’ના 150 વર્ષની સ્મૃતિને સમર્પિત રંગાંજલિ

‘આનંદ મઠ’ની સૌથી વિશિષ્ટ ઓળખ તેની સાથે સંકળાયેલું રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ છે. આ ગીતે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન લાખો દેશવાસીઓના હૃદયમાં રાષ્ટ્રપ્રેમની જ્યોત પ્રજ્વલિત કરી હતી. માતૃભૂમિને વંદન કરવાની ભાવનાને લોકચેતનાનો અવાજ બનાવવામાં આ ગીતનું યોગદાન ઐતિહાસિક રહ્યું છે.

7 નવેમ્બર 2025થી ‘વંદે માતરમ્’નાં 150 વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે આયોજિત સ્મરણોત્સવના સંદર્ભમાં ‘આનંદ મઠ’ની આ પ્રસ્તુતિ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. આ નાટક ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના સાહસ, સંઘર્ષ અને બલિદાનને રંગમંચ દ્વારા અર્પિત શ્રદ્ધાંજલિ સમાન છે.

નાટકમાં રજૂ થતી દેશભક્તિની ભાવના દર્શકોને એ સમયની યાદ અપાવે છે, જ્યારે રાષ્ટ્રની સ્વતંત્રતા અને ગૌરવ માટે અસંખ્ય લોકોએ પોતાનું સર્વસ્વ સમર્પિત કર્યું હતું. આ રીતે ઐતિહાસિક સાહિત્યકૃતિ વર્તમાન પેઢીને દેશના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના મૂલ્યો સાથે જોડવાનું કાર્ય કરે છે.

ભક્તિ, સંગીત અને આધ્યાત્મિકતાનો અનોખો સંગમ

નાટકની અસરકારકતા વધારવામાં સંગીતની ભૂમિકા પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ રહી હતી. ચિત્તરંજન ત્રિપાઠીએ નાટકનું સંગીત અને ગીતો તૈયાર કર્યાં હતાં. સંગીતની રચનામાં ભક્તિ આંદોલન તથા મહાકવિ જયદેવની પ્રસિદ્ધ કૃતિ ‘ગીત ગોવિંદ’માંથી પ્રેરણા લેવામાં આવી હતી.

આ ઉપરાંત, આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા રચિત ‘જગન્નાથ અષ્ટકમ્’નું એક પદ પણ નાટકનાં ગીતોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું. ભક્તિ, આધ્યાત્મિકતા અને રાષ્ટ્રપ્રેમની લાગણીઓને સાંકળતા આ સંગીતે પ્રસ્તુતિને ભાવનાત્મક ઊંડાણ આપ્યું હતું.

નાટ્યસંગીત અહીં માત્ર મનોરંજનનું માધ્યમ બની રહેતું નથી, પરંતુ પાત્રોની લાગણીઓ, સંઘર્ષની તીવ્રતા અને કથાના આંતરિક ભાવવિશ્વને પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચાડવાનું સશક્ત સાધન બને છે.

રાષ્ટ્રીય નાટ્ય વિદ્યાલયની સર્જનાત્મક પરંપરામાં વધુ એક સિદ્ધિ

રાષ્ટ્રીય નાટ્ય વિદ્યાલયની રેપર્ટરી કંપની માટે ‘આનંદ મઠ’નું આ મંચન તેની સર્જનાત્મક યાત્રામાં વધુ એક મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ છે. ભારતીય સાહિત્યની અમર કૃતિને આધુનિક રંગમંચીય અભિવ્યક્તિ દ્વારા રજૂ કરીને સંસ્થાએ નાટ્યકલા અને રાષ્ટ્રીય સાંસ્કૃતિક વારસા વચ્ચેના સંબંધને વધુ મજબૂત બનાવ્યો છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે રેપર્ટરી કંપનીને અગાઉ પણ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સમક્ષ પોતાની નાટ્યપ્રસ્તુતિઓ રજૂ કરવાની અને તેમની પ્રશંસા મેળવવાની તક મળી છે. તેમાં વર્ષ 2025ના રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસના અવસરે ગુજરાતના કેવડિયામાં રજૂ કરવામાં આવેલી નાટ્યપ્રસ્તુતિનો પણ સમાવેશ થાય છે.

કેવડિયાની ધરતી પર રજૂ થયેલું ‘આનંદ મઠ’ ઇતિહાસ, સાહિત્ય, સંગીત અને નાટ્યકલાના સંગમનું પ્રતીક બન્યું છે. તેની કથા આપણને યાદ અપાવે છે કે રાષ્ટ્રનું ગૌરવ માત્ર ભૂતકાળની સિદ્ધિઓમાં જ નહીં, પરંતુ તે મૂલ્યોને જીવંત રાખવાની આપણી પ્રતિબદ્ધતામાં પણ વસે છે.

‘આનંદ મઠ’નો સંદેશ સ્પષ્ટ છે—માતૃભૂમિ પ્રત્યેની નિષ્ઠા, સામૂહિક જવાબદારી અને બલિદાનની ભાવના કોઈ એક યુગ પૂરતી સીમિત નથી. તે દરેક પેઢીને પ્રેરણા આપતી રાષ્ટ્રચેતનાની અખંડ જ્યોત છે.